Ο θεαματικός άσπρος καταρράκτης του Λιμνάτη

Ένας από τους πιο επιβλητικούς και θεαματικούς καταρράκτες της Κύπρου κρύβεται στην καρδιά της επαρχίας Λεμεσού. Ο άγνωστος υδάτινος θησαυρός του Λιμνάτη έρχεται με τη σειρά του στο φως και υπόσχεται μοναδικές συγκινήσεις. Ακόμα και αν έχεις δει αμέτρητους καταρράκτες στο προικισμένο από τη φύση νησί της Αφροδίτης, ο 20μετρος κλιμακωτός καταρράκτης του Τσιλλάνου σίγουρα θα σε μαγέψει με τη μεγαλοπρέπεια και την άγρια ομορφιά του.

Πού βρίσκεται

Δύο χωριά μοιράζονται τον καταρράκτη του Τσιλλάνου ή του Αγίου Επιφανίου, αφού βρίσκεται ακριβώς στα όρια της διοικητικής έκτασης των χωριών Λιμνάτης και Καπηλειό, από τα οποία απέχει 1 km και 1,5 km αντίστοιχα. Όμως, θεωρείται περισσότερο ως καταρράκτης του Λιμνάτη λόγω πιο κοντινής απόστασης. Ο καταρράκτης κρύβεται σε απόκρημνη κοιλάδα βορειοανατολικά του Λιμνάτη και νότια του Καπηλειού, ανάμεσα στις τοποθεσίες Τσιλλάνος, Κυπαρίσσια και Καβαλλάρης. Βρίσκεται χαμηλότερα και σε κοντινή απόσταση (μόλις 200 m) ανατολικά της μεσαιωνικής εκκλησίας του Αγίου Επιφανίου.

Το εποχικό υδάτινο διαμάντι του ρυακιού Τσιλλάνος

Ο καταρράκτης του Τσιλλάνου εμφανίζεται σε ασβεστολιθικό γκρεμό στην κοιλάδα του ομώνυμου ρυακιού, που είναι παραπόταμος του ποταμού Λιμνάτη. Το ρυάκι Τσιλλάνος έχει μήκος 4 km και πηγάζει από τη βουνοκορφή Ζάλακας, σε υψόμετρο 770 m. Ο παραπόταμος αυτός ρέει με νοτιοανατολική κατεύθυνση και συμβάλλει με την κύρια κοίτη του ποταμού Λιμνάτη κοντά στην ερειπωμένη μεσαιωνική εκκλησία της Παναγίας Χαματσιώτισσας.

Με μήκος 28 km ο ποταμός Λιμνάτης κατέρχεται από τα βουνά της Πιτσυλιάς προς το φράγμα του Κούρη, το μεγαλύτερο σε χωρητικότητα φράγμα του νησιού μας. Στην περιοχή του φράγματος βρίσκεται η συμβολή των ποταμών Κούρη, Λιμνάτη και Κρυού, οι οποίοι ακολουθούν από εκεί κοινή πορεία προς τον κόλπο της Επισκοπής.

Ο καταρράκτης Τσιλλάνος είναι εποχικός και διαθέτει περιοδική ροή κατά τους βροχερούς χειμερινούς και εαρινούς μήνες. Όμως, μετά από ραγδαίες και παρατεταμένες βροχοπτώσεις κατέρχεται ορμητικός προσφέροντας ένα υδάτινο υπερθέαμα.

Καταρράκτης με ιδιαίτερο γεωλογικό ενδιαφέρον

Ο επιβλητικός καταρράκτης του Αγίου Επιφανίου δημιουργήθηκε στη νότια ιζηματογενή περιφέρεια της οροσειράς του Τροόδους, όχι μακριά από το σημείο επαφής των ασβεστολιθικών πετρωμάτων με τα πυριγενή πετρώματα του οφιολιθικού συμπλέγματος του Τροόδους. Τόσο ο καταρράκτης όσο και ολόκληρη η κοιλάδα του ρυακιού Τσιλλάνος απαρτίζεται από αυτόχθονα ιζηματογενή πετρώματα κρητίδων, μαργών και κερατόλιθων του γεωλογικού σχηματισμού Λευκάρων, που έχουν ηλικία 50-70 εκατομμυρίων χρόνων. Ιδιαίτερο γεωλογικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα πτυχωμένα κιμωλιούχα πετρώματα της κοιλάδας με την κάθετη στρωματογραφία τους.

Ένας από τους πιο ψηλούς και θεαματικούς καταρράκτες της Κύπρου

Ο καταρράκτης Τσιλλάνος σχηματίστηκε πάνω σε βραχώδη κρητιδικό γκρεμό, σε υψόμετρο 420 m πάνω από το επίπεδο της θάλασσας. Έχει βορειοανατολική έκθεση και είναι έντονα κεκλιμένος έως κατακόρυφος. Πρόκειται για κλιμακωτό ή βαθμιδωτό καταρράκτη με δύο κύρια επίπεδα υδατόπτωσης. Έχει συνολικό ύψος 20 m, με το πρώτο επίπεδο υδατόπτωσης να είναι το ψηλότερο και το πιο εντυπωσιακό αφού ανέρχεται στα 16 m, ενώ το δεύτερο επίπεδο έχει ύψος 4 m.

Σε πολύ μικρή απόσταση ψηλότερα και δυτικότερα από τον καταρράκτη του Τσιλλάνου και ακριβώς κάτω από το εκκλησάκι του Αγίου Επιφανίου σχηματίζεται ακόμα ένας όμορφος άσπρος καταρράκτης με ύψος 8 m και έντονα επικλινή και σκαλωτή επιφάνεια.

Ο Τσιλλάνος συγκαταλέγεται ανάμεσα στους πιο ψηλούς καταρράκτες του νησιού μας. Μπορεί να μη διαθέτει συνεχή ροή νερού, αλλά είναι πολύ εντυπωσιακός καταρράκτης λόγω της απόκρημνης θέσης του και της ορμητικής υδατόπτωσης από μεγάλο ύψος. Η σαγηνευτική τοπογραφία της περιοχής, η ενδιαφέρουσα πετρογραφία της και οι υδάτινες νότες του καταρράκτη συνεργάζονται άψογα διαμορφώνοντας ένα άκρως εντυπωσιακό σκηνικό άγριας ομορφιάς που προκαλεί δέος και θαυμασμό.

Ο καταρράκτης Τσιλλάνος διαμορφώθηκε μέσα σε βαθιά και απρόσιτη κοιλάδα. Ένας επιβλητικός ασβεστολιθικός γκρεμός με κάθετες στρώσεις ασπρόγκριζων πετρωμάτων κρητίδων και μαργών εμποδίζει την ομαλή ροή του ρυακιού. Η διαβρωτική ενέργεια του τρεχούμενου νερού δεν κατόρθωσε να επιβάλει τη δύναμή της στα σκληρά πετρώματα που συνάντησε στον γκρεμό με αποτέλεσμα το νερό να αναγκάζεται να πέσει απότομα από μεγάλο ύψος.

Στη βάση των δύο επιπέδων του πανύψηλου καταρράκτη δημιουργούνται αβαθείς άσπρες ποταμόλιμνες, που είναι περιτριγυρισμένες από γυμνά κάτασπρα πετρώματα. Τα κάθετα στρώματα των πετρωμάτων στη βάση του καταρράκτη εμφανίζονται σαν προστατευτικά τείχη που τον αγκαλιάζουν. Και αν αντικρίσεις τον καταρράκτη από την κατάλληλη οπτική γωνία, ο γκρεμός που τον περιβάλλει φαίνεται να σχηματίζει μαζί με τα κάθετα τοιχώματα της πρόσοψής του μια τεράστια και εντυπωσιακή πέτρινη καρδία.

Ο άσπρος καταρράκτης του Λιμνάτη

Η ιδιαιτερότητα του καταρράκτη Τσιλλάνου έγκειται κυρίως στο άσπρο χρώμα του. Επειδή σε όλη την κοιλάδα ο χείμαρρος ρέει πάνω σε κάτασπρα κιμωλιούχα πετρώματα, διαβρώνει με το ορμητικό του πέρασμα τα ασβεστούχα εδάφη της διαδρομής του και κουβαλά μαζί του αμέτρητες ποσότητες αργιλωδών ιζημάτων, τα οποία χρωματίζουν το νερό του ρυακιού με ένα εντυπωσιακό και παράξενο άσπρο χρώμα. Παρά την ορμητική του ροή, το άσπρο νερό του καταρράκτη με δυσκολία διακρίνεται καθώς κυλά ορμητικά πάνω στον ασβεστολιθικό γκρεμό.

Τη μαγεία που εκπέμπει η κοιλάδα με το μοναδικό άσπρο χρώμα του τρεχούμενου νερού εμπλουτίζουν οι πολλοί και συνεχόμενοι μικροί καταρράκτες. Τα κάθετα στρώματα των πετρωμάτων στην κοίτη του ρυακιού ορθώνονται σαν μικρά τείχη ή σκαλοπάτια και εμποδίζουν την ομαλή ροή του νερού δημιουργώντας αμέτρητα χαμηλά επίπεδα υδατόπτωσης.

Ονομασία που προέρχεται από τα αργιλώδη εδάφη της κοιλάδας

Τα ασβεστούχα εδάφη της κοιλάδας δεν είναι υδροπερατά με αποτέλεσμα να δημιουργούν λασπώδεις όχθες, που καθιστούν την προσπέλαση του ρυακιού Τσιλλάνος δύσκολη υπόθεση. Όμως, αν και το κάτασπρο σαν ασβέστης τρεχούμενο νερό και οι λασπώδεις αργιλώδεις όχθες της κοιλάδας βάζουν εμπόδια στην προσπελασιμότητα, η κατάκτηση του καταρράκτη σε αποζημιώνει με εικόνες άπειρου φυσικού κάλλους.

Η τοποθεσία Τσιλλάνος ίσως οφείλει την ονομασία της στα αργιλώδη εδάφη της περιοχής. Στο βιβλίο των Μενέλαου Χριστοδούλου και Κωνσταντίνου Κωνσταντινίδη «A Complete Gazetteer of Cyprus» (1987) καταγράφεται στην ίδια περιοχή η τοποθεσία  Κιλλανόν (το), η οποία προέρχεται μάλλον από την κυπριακή λέξη κίλλιν που σημαίνει κόννος. Ο Κωνσταντίνος Γιαγκουλλής στο βιβλίο του «Θησαυρός Κυπριακής Διαλέκτου» (2002) αναφέρει ότι κίλλιν ή κιλλόχωμα είναι ο κόννος, δηλαδή το αργιλώδες χώμα. Συνεπώς, είναι πιθανόν ότι το όνομα Τσιλλάνος έχει την ίδια γλωσσική προέλευση με το όνομα Κιλλανόν. Ο καταρράκτης είναι γνωστός και ως καταρράκτης του Αγίου Επιφανίου λόγω της γειτνίασης με την ομώνυμη μεσαιωνική εκκλησία.

Ένας υδάτινος θησαυρός που πρέπει να προστατευθεί

Ο καταρράκτης και η κοιλάδα του Τσιλλάνου περιβάλλονται από ψηλή και χαμηλή θαμνώδη βλάστηση, η οποία αποτελείται κυρίως από περνιές (Quercus coccifera subsp. calliprinos), ελιές (Olea europaea), τρεμιθιές (Pistacia terebinthus), σπαλαθκιές (Genista fasselata και Calycotome villosa), αροδάφνες (Nerium oleander), μέρικους (Tamarix smyrnensis), αρκολασμαριά (Ptilostemon chamaepeuce subsp. cyprius), μαζιά (Sarcopoterium spinosum) και ακουμένες (Rhamnus oleoides subsp. graecus).

Η απόκρημνη τοποθεσία του καταρράκτη περιβάλλεται από ιδιωτική γη χωρίς ιδιαίτερο καθεστώς προστασίας πέρα από τη Ζώνη προστασίας των υδάτων (Ζ3). Ένα μεγάλο τεμάχιο γης ανήκει στη Ζώνη προστασίας Ζ1 και τυγχάνει γεωργικής εκμετάλλευσης, ενώ η υπόλοιπη ιδιωτική γη στην περιφέρεια του καταρράκτη εντάσσεται στην ζώνη Γ3 (Ζώνη Υπαίθρου). Οι δύο πολεοδομικές ζώνες Ζ1 και Γ3 χαρακτηρίζονται από ήπια ανάπτυξη με περιορισμούς δόμησης και περιβαλλοντική ευαισθησία.

Η απομονωμένη και απρόσιτη χαράδρα προσφέρει ασφάλεια στον καταρράκτη, αλλά μπορεί να απειληθεί από επέκταση γεωργικών δραστηριοτήτων και τις πυρκαγιές. Η σπουδαιότητα του γεωλογικού αυτού θησαυρού καθιστά επιτακτική την εκπόνηση περιβαλλοντικής μελέτης για τη λήψη μέτρων προστασίας του. Μπορεί να αξιοποιηθεί τουριστικά με τη δημιουργία ενός φιλικού προς το περιβάλλον μονοπατιού ώστε να δέχεται επισκέπτες έστω και για λίγο διάστημα τον χειμώνα και την άνοιξη.

Πώς να πάτε και τι να προσέξετε

Ο καταρράκτης του Τσιλλάνου ή του Αγίου Επιφανίου διαθέτει σχετικά εύκολη προσβασιμότητα, αλλά το περπάτημα μέσα στο ορμητικό ρυάκι απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή. Η πετρώδης κοίτη του ρυακιού, το κάτασπρο τρεχούμενο νερό και οι λασπώδεις αργιλώδεις όχθες μέσα στις οποίες βουλιάζουν τα πόδια των πεζοπόρων καθιστούν την προσπελασιμότητα αρκετά επίπονη και προσδίδουν μέτριο βαθμό δυσκολίας ως προς την προσβασιμότητα. Σημειώνεται ότι δεν υπάρχει περίπτωση να διασχίσει κανείς το κατάλευκο ρυάκι για να επισκεφθεί τον καταρράκτη χωρίς να λερωθεί.

Ο καταρράκτης προσεγγίζεται στη βάση του από ανατολικά. Πλησιάζεται με αυτοκίνητο σε απόσταση 400-500 m και απαιτεί περπάτημα 15 λεπτών ακολουθώντας το ρυάκι του Τσιλλάνου από το σημείο που αυτό τέμνει τον κύριο δρόμο Λεμεσού – Αγίου Μάμα. Η πιο εύκολη, όμως, πρόσβαση επιτυγχάνεται διασχίζοντας ένα μεγάλο ελαιώνα, ο οποίος όμως είναι ιδιωτική περιουσία. Τον δεύτερο καταρράκτη κοντά στην εκκλησία του Αγίου Επιφανίου τον κατακτάς με ιδιαίτερη προσοχή από ψηλά, ακολουθώντας τη ροή του ρυακιού κάτω από την εκκλησία.

Ανάλογα με την ποσότητα βροχής που δέχεται κάθε χρόνο η περιοχή του Λιμνάτη, η επισκεψιμότητα στον καταρράκτη περιορίζεται τους χειμερινούς και ανοιξιάτικους μήνες, κατά τη διάρκεια των οποίων υπάρχει τρεχούμενο νερό στο ρυάκι. Σίγουρα είναι πιο ελκυστικό το θέαμα που προσφέρει μετά από έντονες βροχές. Ο καταρράκτης έχει ανατολική έκθεση και έτσι για τους φωτογράφους συστήνεται όπως η επίσκεψη σε αυτόν γίνεται σε πρωινές ώρες για καλύτερο φωτισμό.