Οι πέτρινες κουρτίνες της Θελέτρας

Η διεξοδική εξερεύνηση των γυψούχων πετρωμάτων της Κύπρου έχει αποκαλύψει πληθώρα μικρών φαραγγιών, κυρίως γύρω από το γραφικό χωριό της Θελέτρας. Η θελετρίτικη γη συνεχίζει να μας αποκαλύπτει τα γεωλογικά της μυστικά και έχει κερδίσει επάξια μια θέση στην καρδιά των εξερευνητών και των φωτογράφων. Εδώ και μερικά χρόνια η Θελέτρα έχει καθιερωθεί ως ένας σπουδαίος γεωτουριστικός προορισμός της Κύπρου με πάμπολλα μυστικά φαράγγια. Δεσπόζουσα θέση κατέχει το σπηλαιοφάραγγο Καντζιέλλια. Ένα μικρό και απόμερο φαράγγι, που με τον εντυπωσιακό του γεωλογικό διάκοσμο μαγνητίζει τα βλέμματα των επισκεπτών.

Θέση

Το φαράγγι Καντζιέλλια βρίσκεται στα διοικητικά όρια της Θελέτρας. Είναι κρυμμένο σε απόμερη λοφώδη περιοχή με γυψούχα πετρώματα μεταξύ των χωριών Θελέτρα, Γιόλου και Μηλιού. Έχει ανατολική κατεύθυνση και εκτείνεται παράλληλα με το φαράγγι Περιστερού.

Υδρολογία

Το φαράγγι δημιουργήθηκε σε μικρό παραπόταμο του Αργακιού της Μαρκούσας, το οποίο είναι περιοδικό ρυάκι που πηγάζει από τη λοφώδη περιοχή της Θελέτρας και με βορειοανατολική κατεύθυνση ενώνεται με τον Ποταμό της Χρυσοχούς πριν καταλήξει στον ομώνυμο κόλπο. Το ρυάκι διαθέτει τρεχούμενο νερό πολύ περιστασιακά μόνο μετά από έντονες και παρατεταμένες βροχές.

Γεωλογία

Το μικρό φαράγγι των Καντζιελλιών δημιουργήθηκε σε γύψους του γεωλογικού σχηματισμού της Καλαβασού, που είναι ηλικίας περίπου 6 εκατομμυρίων χρόνων. Ο σχηματισμός του οφείλεται στη διαβρωτική δράση ενός περιοδικού ρυακιού, το οποίο ρέει πολύ περιστασιακά τους χειμερινούς μήνες. Παράλληλα με τη δράση του βρόχινου νερού για εκατομμύρια χρόνια, η ανύψωση της Κύπρου μέσα στους γεωλογικούς αιώνες έχει συμβάλει στην εκβάθυνση του φαραγγιού.

Οι γύψοι ή γυαλλόροτσοι είναι εύπλαστα πετρώματα που διαβρώνονται εύκολα από το νερό. Με τη ροή του το βρόχινο νερό διαλύει για αιώνες τα γυψούχα πετρώματα του φαραγγιού και διεισδύει μέσα σε αυτά δημιουργώντας καρστικά φαινόμενα όπως σπηλιές, βάραθρα, κοιλώματα, οπές, καταβόθρες, πέτρινους καταρράκτες και πλούσια ανάγλυφα σχήματα στα κατακόρυφα τοιχώματα.

Γεωμορφολογία και τοπογραφία

Το φαράγγι Καντζιέλλια σχηματίστηκε σε υψόμετρο 280-290 m πάνω από το επίπεδο της θάλασσας. Δεν έχει υψομετρικές διαφορές στο εσωτερικό του και τα δύο άκρα του έχουν διαφορά μόλις 10 m. Έχει μήκος γύρω στα 80 m και το βάραθρο όπου διεισδύει το νερό μέσα στο σπηλαιοφάραγγο έχει βάθος περίπου 15 m. Είναι στενό φαράγγι με πλάτος που στο μεγαλύτερο τμήμα του κυμαίνεται μεταξύ 50 cm και 1 m, αν και σε μερικά σημεία αγγίζει μόλις τα 30 cm.

Η διάσχιση του φαραγγιού συνιστά ένα πρωτόγνωρο γεωλογικό ταξίδι στα βάθη του χρόνου, που καθιστά τον επισκέπτη μάρτυρα του καλλιτεχνικού αποτυπώματος του νερού στη φύση μέσα στους αιώνες. Ο σπουδαίος αυτός γεώτοπος αποκαλύπτει πολύτιμες πληροφορίες για τη γεωλογική εξέλιξη της κυπριακής γης. Η απόκοσμη ατμόσφαιρα που εκπέμπει το φαράγγι πλημμυρίζει τον επισκέπτη με δέος και μυστήριο.

Μπόλικα γεωλογικά στολίδια κοσμούν τα κατακόρυφα τοιχώματα του φαραγγιού και διαμορφώνουν εκπληκτικά ανάγλυφα μωσαϊκά. Σαν φτιαγμένα από ανθρώπινο χέρι, ξεπροβάλλουν μπροστά στα μάτια του επισκέπτη ποικιλόμορφα πέτρινα γλυπτά που θυμίζουν κουρτίνες και κεντήματα. Η ανάγλυφη υφή των κατακόρυφων τοιχωμάτων με τους κυματισμούς και τις καμπυλώσεις τους δημιουργεί πραγματικούς πίνακες ζωγραφικής.

Το φαράγγι διακρίνεται σε δύο εξίσου εντυπωσιακά τμήματα. Το χαμηλότερο τμήμα είναι σχεδόν ολόκληρο ανοιχτό στην οροφή του. Μέσα στην πέτρινη αγκαλιά του κρύβεται σε μικρή διακλάδωση μια από τις πιο εντυπωσιακές μυστικές γωνιές της Κύπρου. Ένας αδιέξοδος θάλαμος οδηγεί σε μια κρυφή γωνιά με καμπυλωτά πράσινα πρανή που μοιάζουν με πέτρινες κουρτίνες. Τα συμμετρικά ανάγλυφα μωσαϊκά των Καντζιελλιών είναι μοναδικά σε ολόκληρη την Κύπρο και η προσθετική τους αξία στη γεωλογική κληρονομιά του νησιού μας είναι πολύτιμη.

Ένα στενό πέρασμα σαν μυστική πύλη οδηγεί σε στενό διάδρομο ανάμεσα σε ψηλά κάθετα πρανή, τα οποία είναι διακοσμημένα με αιωνόβια ανάγλυφα μωσαϊκά. Με την άρτια συμμετρία και την μοναδική τους υφή τα πέτρινα αυτά γλυπτά θυμίζουν κεντήματα της φύσης.

Η μεγαλοπρέπεια του σπηλαιοφάραγγου γίνεται πιο αισθητή στο ψηλότερο και απόκρημνο τμήμα του, αφού αποτελεί ένα επιβλητικό βάραθρο μεγάλου βάθους. Μέσα στο σπηλαιοφάραγγο τα στενά ελικοειδή περάσματα ανάμεσα σε ψηλούς γκρεμούς οδηγούν μέσα σε κλειστούς και σκοτεινούς θαλάμους όπου βασιλεύει το απόλυτο σκοτάδι. Κρυμμένα από το φως του ήλιου, διάφορα πέτρινα γλυπτά παρελαύνουν στη σκοτεινή διαδρομή και μόνο με τεχνητό φωτισμό αποκαλύπτουν τα μυστικά τους στον επισκέπτη. Μερικές οπές στην οροφή του βαράθρου μοιάζουν με παράθυρα προς τον ουρανό και επιτρέπουν στο φως να διεισδύσει μέσα στο σπηλαιοφάραγγο. Σε μέρες πολυομβρίας το νερό του περιοδικού ρυακιού πέφτει ορμητικά μέσα στη βαθιά χαράδρα δημιουργώντας ένα μοναδικό σκοτεινό καταρράκτη ύψους 15 m.

Φυσική βλάστηση

Το φαράγγι είναι αφιλόξενο για φυτά με αποτέλεσμα η γεωδιαδρομή του να είναι καθαρή χωρίς βλάστηση. Στην περιοχή γύρω από το φαράγγι η φυσική βλάστηση είναι θαμνώδης με αραιά δέντρα. Κυρίαρχα είδη είναι ο Δρυς (Quercus infectoria subsp. veneris), η Περνιά (Quercus coccifera subsp. calliprinos), η Μοσφιλιά (Crataegus azarolus), η Σπαλαθκιά (Calycotome villosa), η Τρεμιθκιά (Pistacia terebinthus), το Αρκολασμαρίν (Ptilostemon chamaepeuce subsp. cyprius) και η Ακουμένη (Rhamnus oleoides subsp. graecus).

Καθεστώς προστασίας και περιβαλλοντική διαχείριση

Το φαράγγι Καντζιέλλια περιβάλλεται από ιδιωτική γη χωρίς ιδιαίτερο καθεστώς προστασίας, αφού εντάσσεται στην πολεοδομική ζώνη Γ3 (Ζώνη Υπαίθρου), η οποία χαρακτηρίζεται από ήπια ανάπτυξη με περιορισμούς δόμησης. Η ζώνη αυτή στοχεύει στη διατήρηση του αγροτικού τοπίου, έχει χαμηλό συντελεστή δόμησης και επιτρέπει την ανάπτυξη γεωργοκτηνοτροφικών δραστηριοτήτων και την κατασκευή μεμονωμένων κατοικιών.

Ο σπουδαίος αυτός θησαυρός είναι περιβαλλοντικά ευαίσθητος και δεν μπορεί να δεχθεί μεγάλη επισκεψιμότητα. Η γεωλογική αξία του φαραγγιού είναι ανεκτίμητη και έτσι προτείνεται να προστατευθεί ως μνημείο της φύσης. Χρειάζεται να εκπονηθεί ειδική περιβαλλοντική μελέτη για να διαπιστωθεί η επιστημονική του αξία και να επιτευχθεί η κατάλληλη περιβαλλοντική του διαχείριση.

Προσβασιμότητα και επισκεψιμότητα

Η πρόσβαση στα Καντζιέλλια γίνεται μέσω χωματόδρομου κακής κατάστασης, ο οποίος είναι προσβάσιμος μόνο με ψηλά αυτοκίνητα με κίνηση και στους τέσσερις τροχούς. Το φαράγγι προσεγγίζεται από το χαμηλότερο τμήμα του και επιτυγχάνεται με κατηφορικό περπάτημα σε υποτυπώδες μονοπάτι και απότομη πλαγιά. Δεν απαιτεί ειδικό εξοπλισμό παρά μόνο φακό. Το πολύ στενό και σκοτεινό κλειστό τμήμα του φαραγγιού και η πιθανότητα κατολισθήσεων προσδίδουν ένα μέτριο βαθμό δυσκολίας ως προς την προσβασιμότητα.

Η επίσκεψη στο φαράγγι συστήνεται όπως αποφεύγεται τους καλοκαιρινούς μήνες και κατά τη διάρκεια έντονων και παρατεταμένων χειμερινών βροχών. Προτρέπουμε όσους εντοπίσουν το φαράγγι να σεβαστούν τη φυσιογνωμία του γεωλογικού αυτού θησαυρού και να αποφύγουν οποιαδήποτε διατάραξη του χώρου.

Ευχαριστίες

Είμαστε ευγνώμονες στον κ. Κούλλη Μακρή, ο οποίος μας έκανε γνωστή την ύπαρξη του φαραγγιού. Ευχαριστούμε πολύ τον φίλο και συνοδοιπόρο Κώστα Παπασάββα γιατί το έφερε εις γνώση μας και μας οδήγησε εκεί για να το μελετήσουμε. Ευχαριστώ την αγαπημένη μου Σκεύη Γεωργίου και τους φίλους Άλεξ Ρουσσούνη, Πανίκο Αβραάμ, Κυριάκο Χριστοδουλίδη και Νικόλα Αβραάμ με τους οποίους εξερευνήσαμε μαζί αυτόν τον μοναδικό θησαυρό σε δύο ξεχωριστές εξορμήσεις.