Κεφαλόβρυσο του Καραβά, ένας υδάτινος θησαυρός του παρελθόντος

Εκατοντάδες πηγές ρέουν σε όλη την επικράτεια του νησιού μας και τροφοδοτούν με νερό τη διψασμένη κυπριακή γη. Τα περίφημα κεφαλόβρυσα της Κυθρέας, της Λαπήθου και του Καραβά στην οροσειρά του Πενταδάκτυλου αποτελούν τις μεγαλύτερες σε απόδοση πηγές της Κύπρου. Δυστυχώς, όμως, οι μεγάλες αυτές πηγές έχουν εδώ και πολύ καιρό στερέψει. Ανάμεσά τους και το Κεφαλόβρυσο του Καραβά, ένας υδάτινος θησαυρός του παρελθόντος, που με τη συνεχή ροή του αποτελούσε πηγή ζωής για την περιοχή της κατεχόμενης κωμόπολης.

Θέση

Στις βόρειες βουνοπλαγιές της οροσειράς του Πενταδάκτυλου και νότια του Καραβά μια μεγάλη και αστείρευτη πηγή ανέβλυζε νερό πριν χρόνια και έδινε ζωή στην κωμόπολη και την καταπράσινη κοιλάδα της. Πρόκειται για το περίφημο Κεφαλόβρυσο του Καραβά, γνωστό στους ντόπιους ως Μάνα του Νερού ή Παλιά Βρύση ή Παλιάβρυση. Η πηγή δημιουργήθηκε σε υψόμετρο 190 μέτρα και ξεπροβάλλει στη βραχώδη κοιλάδα του ρυακιού Μαυρόλιμνη, κάτω από τις πευκόφυτες πλαγιές του Κακοτρύ. Το ρυάκι Μαυρόλιμνη έχει περιοδική ροή, πηγάζει από τα βουνά του Πενταδάκτυλου σε υψόμετρο 550 μέτρων και εκβάλλει στη θαλάσσια περιοχή κοντά στο μοναστήρι της Παναγίας Αχειροποίητου.

Υδρολογία

Με μέση ημερήσια απόδοση 2.850 κυβικά μέτρα νερού, το Κεφαλόβρυσο του Καραβά αποτελούσε παλαιότερα την τρίτη μεγαλύτερη σε απόδοση πηγή νερού σε ολόκληρη την Κύπρο μετά τα κεφαλόβρυσα της Κυθρέας και της Λαπήθου (13.000 και 3.500 κυβικά μέτρα αντίστοιχα). Το 7% περίπου της ποσότητας του νερού του κεφαλόβρυσου προοριζόταν για την ύδρευση του Καραβά και το υπόλοιπο 93% για την άρδευση των περιβολιών της κωμόπολης. Ο χώρος της πηγής είναι περιτειχισμένος από ορθογώνιο κτίσμα με πέτρινους τοίχους και οροφή από μπετόν με δύο φωταγωγούς, ενώ η οπή από όπου ανέβλυζε το νερό είναι εμφανής στο σκοτεινό βάθος του κτίσματος.

Το Κεφαλόβρυσο του Καραβά δημιουργήθηκε στην περιοχή του υπόγειου υδροφόρου στρώματος των ασβεστόλιθων του Πενταδάκτυλου. Σχηματίστηκε στο σημείο όπου τα υδροπερατά πετρώματα των ασβεστόλιθων του σχηματισμού Λαπήθου συναντούν τα αδιαπέρατα αργιλικά πετρώματα του Φλύσχη της Κυθρέας που περιβάλλουν την οροσειρά. Η μέση ετήσια βροχόπτωση στην περιοχή του κεφαλόβρυσου ανέρχεται γύρω στα 500-550 χιλιοστόμετρα και είναι καθοριστική για τον εμπλουτισμό του υδροφορέα της περιοχής και την υπόγεια τροφοδότηση της πηγής.

Πηγές είναι τα σημεία της επιφάνειας της γης από όπου αναβλύζει νερό. Άλλες μεγάλες και άλλες μικρές, κάποιες σταθερές με ολόχρονη ροή και κάποιες εποχικές. Οι πηγές νερού μεγάλης απόδοσης ονομάζονται κεφαλόβρυσα. Οι πηγές είναι στενά συνυφασμένες με τη βροχόπτωση, τα υπόγεια νερά και τους ποταμούς. Το νερό των πηγών προέρχεται από τη βροχόπτωση και οφείλεται στην απορρόφηση και τη συσσώρευση βρόχινου νερού στους υπόγειους υδροφορείς, το οποίο εξέρχεται στην επιφάνεια του εδάφους και τροφοδοτεί τη ροή των ποταμών. Η απόδοση των πηγών αυξομειώνεται ανάλογα με την ετήσια βροχόπτωση. Η δημιουργία των πηγών λαμβάνει χώρα σε σημεία επαφής υδροπερατών πετρωμάτων με υποκείμενα αδιαπέρατα πετρώματα. Το βρόχινο νερό πέφτει στη γη, διεισδύει με τη διαλυτική του δράση στο υπέδαφος μέσω των υδροπερατών πετρωμάτων και συσσωρεύεται όταν έρθει σε επαφή με αδιαπέρατα πετρώματα σχηματίζοντας υπόγειες λίμνες. Το υπόγειο νερό αναβλύζει στην επιφάνεια της γης από σημεία όπου βρίσκει διέξοδο διαμέσου πόρων λόγω κλίσης και τεκτονικών ρωγμών.

Χρησιμότητα

Η αστείρευτη πηγή του Καραβά τροφοδοτούσε την κωμόπολη με νερό για ύδρευση και άρδευση. Το νερό του κεφαλόβρυσου πότιζε τα περιβόλια εσπεριδοειδών στην καταπράσινη κοιλάδα και αποτελούσε την κινητήρια δύναμη των τεσσάρων νερόμυλων του Καραβά. Πρώτος στη σειρά και πολύ κοντά στο κεφαλόβρυσο ήταν ο Νερόμυλος του Τταντή ή της Παλιάβρυσης και ακολουθούν οι νερόμυλοι του Τσιομούνη, του Διονύση Σταυρινού και της Παναγίας. Τα αυλάκια νερού, τα ντεπόζιτα και οι νερόμυλοι κατά μήκος της κοιλάδας είναι αδιάσειστοι μάρτυρες των αδιάλειπτων αγώνων των Καραβιωτών για άντληση, αποθήκευση, μεταφορά και χρήση του νερού για ύδρευση και άρδευση.

Τα τρία μεγάλα κεφαλόβρυσα του Πενταδάκτυλου έχουν εδώ και χρόνια στερέψει. Πιθανότερη αιτία υπήρξε η υπεράντληση νερού και η ανεξέλεγκτη εκμετάλλευση των υπόγειων νερών με διατρήσεις ή η μεταφορά των επιφανειακών νερών με σωλήνες για αποθήκευση σε χαμηλότερα σημεία κοντά σε οικισμούς. Και χωρίς νερό, όμως, συνεχίζουν να αφήνουν το αποτύπωμά τους στο κυπριακό τοπίο και να αποτελούν σπουδαίους θησαυρούς του παρελθόντος, που είναι άρρηκτα συνδεδεμένοι με την ιστορία και τη ζωή των Κυπρίων. Το νερό είναι αναμφίβολα πηγή ζωής και έτσι οι πηγές είναι ζωτικής σημασίας για τον τόπο μας γιατί σε αυτές στηρίζεται η ύδρευση των χωριών και η άρδευση των καλλιεργειών. Αν αναλογιστούμε το μεγάλο πρόβλημα ανομβρίας και λειψυδρίας που ταλανίζει το νησί μας από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερα, αντιλαμβανόμαστε πόσο πολύτιμη είναι η παροχή νερού από τις πηγές, οι οποίες με την αδιάκοπη ροή τους δίνουν ζωή στην περιοχή που τροφοδοτούν.

Προσβασιμότητα και επισκεψιμότητα

Η πηγή προσεγγίζεται από την Πάνω Γειτονιά του Καραβά με χωματόδρομο μέτριας κατάστασης, προσβάσιμο και με σαλούν αυτοκίνητο. Η είσοδος στο κεφαλόβρυσο είναι ελεύθερη και απαιτεί προσοχή γιατί το έδαφος είναι λασπώδες και γλιστερό.

Ευχαριστίες

Ευχαριστώ πολύ τις φίλες Έλενα Ηλία και Μαγδαλένα Πουργουρίδη με τις οποίες εξερευνήσαμε μαζί το Κεφαλόβρυσο του Καραβά. Θερμές ευχαριστίες προς τον πολύ καλό φίλο και συνεργάτη Γιάννη Κυπρή και τον κ. Χρυσόστομο Γεμέττα για την ταυτοποίηση των νερόμυλων του Καραβά και τις χρήσιμες πληροφορίες γι’ αυτούς.

Πηγές πληροφοριών

• Καρούζης (1997). Σύγχρονη Γεωγραφία της Κύπρου (Τόμος 1).
• Κωνσταντίνου & Παναγίδης (2013). Κύπρος και Γεωλογία.
• Κυπρή, Οικονομίδης & Δημητρακόπουλος (2022). Οι Νερόμυλοι της Κύπρου.
• Κυπρή Γιάννης, Γεμέττας Χρυσόστομος (2025, προσωπική επικοινωνία).
• Παυλίδης (2011-2012). Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Τόμοι 8, 9 & 20).