Καταλάτσια, το κρυμμένο φαράγγι του ποταμού Τρέμιθου

Μια συμπαγής μάζα πυριγενών πετρωμάτων λαβών στο ανατολικό τμήμα του οφιολιθικού συμπλέγματος του Τροόδους, γύρω από τα χωριά Μαθιάτης, Αγία Βαρβάρα, Σια, Κόρνος και Πυργά, κρύβει πολλές εκπλήξεις για τους λάτρεις της εξερεύνησης. Οι κοιλάδες στους βορειοανατολικούς πρόποδες του Τροόδους φιλοξενούν στα υδάτινά τους ρέματα κρυμμένα μυστικά που περιμένουν με τη σειρά τους τη δική τους εξερεύνηση. Ανάμεσα σε αυτές είναι και η κοιλάδα του ποταμού Τρέμιθου, η οποία συγκεντρώνει μεγάλο ενδιαφέρον μετά τον εντοπισμό του φαραγγιού Καταλάτσια κοντά στην Αγία Βαρβάρα Λευκωσίας.

Θέση

Τα Καταλάτσια ή Χάλαντρα, όπως είναι αλλιώς γνωστά, εντοπίζονται 2 km νοτιοανατολικά της Αγίας Βαρβάρας Λευκωσίας, στα διοικητικά όρια της οποίας περιλαμβάνονται. Το φαράγγι κουρνιάζει στο ανώτερο τμήμα του ποταμού Τρέμιθου με φόντο τον επιβλητικό λόφο Σκοτεινόπυρος, μεταξύ των χωριών Αγία Βαρβάρα και Σια.

Υδρολογία

Το φαράγγι δημιουργήθηκε στην κύρια κοίτη του ποταμού Τρέμιθου, ο οποίος πηγάζει από τη λοφώδη περιοχή του Μαθιάτη και με ανατολική έως νοτιοανατολική κατεύθυνση εκβάλλει στη θαλάσσια περιοχή του Κιτίου, αφού πρώτα συναντήσει στο διάβα του τα φράγματα των Λυμπιών και του Κιτίου. Ο Τρέμιθος έχει μήκος 34 km και συγκαταλέγεται ανάμεσα στους 20 μεγαλύτερους σε μήκος ποταμούς της Κύπρου. Αποτελεί τον ανατολικότερο από τους μεγάλους ποταμούς της οροσειράς του Τροόδους που εκβάλλουν στη νότια θάλασσα της Κύπρου. Ο ποταμός δεν έχει ολόχρονη ροή, αλλά διαθέτει τρεχούμενο νερό για αρκετό διάστημα τους χειμερινούς και ανοιξιάτικους μήνες, ιδιαίτερα μετά από πολύομβρους χειμώνες.

Γεωλογία

Το φαράγγι των Καταλατσιών σχηματίστηκε σε καστανόχρωμα ηφαιστειογενή πετρώματα λαβών του οφιολιθικού συμπλέγματος του Τροόδους. Ο σχηματισμός του οφείλεται στη διαβρωτική δράση για αιώνες του ποταμού Τρέμιθου.

Γεωμορφολογία

Το φαράγγι Καταλάτσια έχει βορειοανατολική κατεύθυνση και δημιουργήθηκε σε υψόμετρο 265-275 m πάνω από το επίπεδο της θάλασσας. Στο εσωτερικό του υπάρχουν μικρές υψομετρικές διαφορές και τα δύο άκρα του έχουν διαφορά μόλις 10 m. Το μήκος του ανέρχεται στα 180 m και δεν είναι ιδιαίτερα στενό φαράγγι, αν και το στενότερο σημείο του αγγίζει τα 2 m.

Τα πετρώματα λαβών στους πρόποδες της οροσειράς του Τροόδους ξεχωρίζουν από την μαξιλαροειδή τους μορφή και εντυπωσιάζουν με την επιβλητική τους εμφάνιση. Ο ποταμός Τρέμιθος κατόρθωσε να πλάσει ένα εξωτικό παραποτάμιο τοπίο με παράξενα ηφαιστειογενή πετρώματα, τα οποία ορθώνονται επιβλητικά στις όχθες της κοιλάδας του.

Η κοιλάδα περιβάλλεται από ήπιους αποστρογγυλωμένους λόφους, με τον Σκοτεινόπυρο να ξεπροβάλλει επιβλητικά και να κάνει αισθητή την παρουσία του. Τα πετρώματα της κοιλάδας αντιστέκονται σθεναρά στη δύναμη του τρεχούμενου νερού σε όλη τη διάρκεια της γεωλογικής της ζωής, ιδιαίτερα μετά από παρατεταμένες χειμερινές βροχές, οι οποίες μεγιστοποιούν την ποσότητα του νερού και πολλαπλασιάζουν τη διαβρωτική του δεινότητα.

Σήμα κατατεθέν του ιδιαίτερου αυτού γεώτοπου αποτελεί ο μικρός αλλά γοητευτικός του καταρράκτης ύψους 4 m. Το νερό του Τρέμιθου πέφτει με ορμή από τον πανέμορφο επικλινή καταρράκτη και εισέρχεται θεαματικά μέσα στο φαράγγι κυλώντας με καμπυλωτή πορεία πάνω σε λείο αυλάκι του γκρεμού και δημιουργώντας μια πανέμορφη βαθιά ποταμόλιμνη. Μετά την πτώση του το ορμητικό νερό του Τρέμιθου διασχίζει ένα στενό ελικοειδές πέρασμα, το οποίο ελίσσεται ανάμεσα σε βραχώδεις ορθοπλαγιές που μοιάζουν με τείχη και είναι γεμάτο με μικρές ποταμόλιμνες. Η διάσχιση του φαραγγιού με συντροφιά τα ηχοχρώματα του τρεχούμενου νερού αποτελεί μια μοναδική εμπειρία.

Το βορειοανατολικό και χαμηλότερο τμήμα του φαραγγιού διαθέτει ψηλές και απόκρημνες όχθες που φτάνουν τα 10 m ύψος, ενώ στο δυτικότερο άκρο του επιβάλλεται η εντυπωσιακή ποταμόλιμνη των Καταλατσιών. Με έκταση 6 τετραγωνικά μέτρα και βάθος 2 m θυμίζει μικρογραφία του Χαρκοκόλυμπου του Μαχαιρά, αφού έχει παρόμοιο σχήμα και βάθος αλλά με μικρότερες διαστάσεις.

Φυσική βλάστηση και καθεστώς προστασίας

Το φαράγγι πλαισιώνεται από χαμηλή βλάστηση με αραιούς θάμνους και δέντρα. Κυριότερα είδη που απαντούν στο παραποτάμιο περιβάλλον του είναι ο Πεύκος (Pinus brutia), η Αροδάφνη (Nerium oleander), η Αγνιά (Vitex agnus-castus), η Μοσφιλιά (Crataegus azarolus), η Ακουμένη (Rhamnus oleoides subsp. graecus), το Θρουμπί (Thymbra capitata), το Μαζί (Sarcopoterium spinosum), η Ξισταρκά (Cistus creticus) και η Μαννουδκιά (Pterocephalus multiflorus).

Το φαράγγι Καταλάτσια περιβάλλεται από ιδιωτική γη χωρίς ιδιαίτερο καθεστώς προστασίας, αφού εντάσσεται στην πολεοδομική ζώνη Γα4 (Γεωργική Ζώνη), η οποία προορίζεται για γεωργικές δραστηριότητες και αγροτική χρήση της γης με περιορισμένη δόμηση. Θα μπορούσε να αξιοποιηθεί ως τουριστικό αξιοθέατο με πρόσβαση μέσω ενός μονοπατιού της φύσης.

Προσβασιμότητα και επισκεψιμότητα

Η πρόσβαση στα Καταλάτσια επιτυγχάνεται εύκολα μέσω χωματόδρομου καλής κατάστασης, ο οποίος συνδέει τα χωριά Αγία Βαρβάρα και Σια. Το φαράγγι προσεγγίζεται πιο εύκολα από το δυτικό του τμήμα, με περπάτημα 10 λεπτών σε ήπιες πλαγιές κατά μήκος του ποταμού. Η διάσχιση του φαραγγιού δεν απαιτεί ειδικό εξοπλισμό, αλλά χρειάζεται προσεκτικά βήματα γιατί υπάρχουν μικρές υψομετρικές διαφορές και μερικές βαθιές ποταμόλιμνες.

Η φωτογένεια του καταρράκτη και της ποταμόλιμνης, που μοιάζει με τον Χαρκοκόλυμπο, αποτελούν ισχυρό κίνητρο για την προσέλκυση εξερευνητών και φωτογράφων. Η επίσκεψη στο φαράγγι συστήνεται όπως αποφεύγεται τους καλοκαιρινούς μήνες. Η επισκεψιμότητα προτείνεται για τους χειμερινούς και ανοιξιάτικους μήνες γιατί ο ποταμός διαθέτει τρεχούμενο νερό και η φύση είναι ανθισμένη. Για καλύτερο φωτισμό οι φωτογράφοι προτρέπονται όπως επισκεφθούν το φαράγγι σε πρωινές ώρες.