Η υδάτινη κολώνα των Αγίων Βαβατσινιάς

Η φύση της επαρχίας Λάρνακας άρχισε δειλά δειλά να ελκύει τα βλέμματα των εξερευνητών με τους δικούς της φυσικούς θησαυρούς. Το γραφικό χωριό των Αγίων Βαβατσινιάς στις πλαγιές του Μαχαιρά αποκαλύπτει, με τη σειρά του, στους λάτρεις της φύσης το δικό του υδάτινο μυστικό. Ανάμεσα σε επιβλητικούς βράχους και πνιγμένος σε πυκνή παραποτάμια βλάστηση, ο εντυπωσιακός καταρράκτης του Παλιόμυλου προβάλλει σαν κρυμμένος θησαυρός μέσα σε μια απόμερη, σκιερή κοιλάδα στο νοτιοανατολικό τμήμα της οροσειράς του Τροόδους.

Θέση

Ο καταρράκτης βρίσκεται στα νότια του Μαχαιρά, ανάμεσα στα χωριά Άγιοι Βαβατσινιάς, Οδού, Μελίνη και Ορά. Εντοπίζεται περίπου 1,5 km δυτικά έως βορειοδυτικά των Αγίων Βαβατσινιάς, στα διοικητικά όρια των οποίων ανήκει και βόρεια του μοναδικού στο είδος του τοξωτού φράγματος του χωριού.

Υδρολογία

Ο καταρράκτης του Παλιόμυλου βρίσκεται απομονωμένος σε βραχώδη κοιλάδα στο ανώτερο τμήμα του ποταμού Βασιλικού. Με μήκος 32 km ο ποταμός Βασιλικός ή Βασιλοπόταμος συγκαταλέγεται ανάμεσα στους 20 μεγαλύτερους σε μήκος ποταμούς της Κύπρου. Πηγάζει από τα βουνά του Μαχαιρά σε υψόμετρο περίπου 1300 m και εκβάλλει στη θαλάσσια περιοχή δυτικά του Ζυγίου. Ρέει αρχικά με νότια κατεύθυνση μέχρι τη Μελίνη και μετά συνεχίζει τη ροή του προς τη θάλασσα με νοτιοανατολική κατεύθυνση.

Ο καταρράκτης του Παλιόμυλου έχει σχεδόν μόνιμη ροή νερού, αλλά διαθέτει περισσότερο νερό τον χειμώνα και την άνοιξη. Με μέση ετήσια βροχόπτωση που υπερβαίνει τα 800 mm στις πηγές του ποταμού Βασιλικού, ο καταρράκτης δέχεται μεγάλες ποσότητες νερού κατά τη διάρκεια των χειμερινών μηνών. Ιδιαίτερα μετά από έντονες βροχές ο ποταμός Βασιλικός καθίσταται ένας ορμητικός χείμαρρος. Και τότε ο καταρράκτης αλλάζει όψη και ένταση αφού η ορμητική πτώση του νερού προσφέρει ένα μοναδικής ομορφιάς θέαμα.

Γεωλογία και Γεωμορφολογία

Ο καταρράκτης του Παλιόμυλου δημιουργήθηκε σε διαβασικά πετρώματα του πυριγενούς συμπλέγματος του Τροόδους. Η υδάτινη αυτή γωνιά της οροσειράς του Τροόδους περιβάλλεται από απότομες βραχώδεις πλαγιές, οι οποίες προσδίδουν στο ορεινό τοπίο μια μεγαλοπρέπεια.

Ο καταρράκτης σχηματίστηκε σε υψόμετρο 615 m πάνω από το επίπεδο της θάλασσας και έχει ύψος 7 m. Είναι σχεδόν κατακόρυφος καταρράκτης με ένα επίπεδο πτώσης και με νοτιοανατολική έκθεση.

Μέσα σε μια απόμερη και βαθιά κοιλάδα με οργιαστική βλάστηση ο καταρράκτης αποκαλύπτει την ομορφιά του μόνο όταν τον πλησιάσεις. Ο μαύρος γκρεμός του ανθίσταται για εκατομμύρια χρόνια στη διαβρωτική δύναμη του νερού και ορθώνει σαν φυσικό τείχος το πέτρινο κορμί του για να διακόψει την ομαλή πορεία του ποταμού Βασιλικού. Η πλούσια παραποτάμια βλάστηση και οι σκουρόχρωμοι γκρεμοί αποκρύβουν τη μυστική αυτή υδάτινη γωνιά, ενώ στην είσοδό της ένας επιβλητικός βράχος με αναρριχώμενους κισσούς στέκει αγέρωχος σαν πραγματικός φύλακας του καταρράκτη.

Ο καταρράκτης του Παλιόμυλου έχει συνήθως μορφή υδάτινης κολώνας και με την ορμητική του πτώση έχει σχηματίσει στη βάση του μια σχετικά αβαθή ποταμόλιμνη, στην οποία καθρεφτίζονται τα δέντρα που την περικυκλώνουν. Ένα έντονα επικλινές κοίλωμα του γκρεμού σχηματίζει αρχικά καμπύλη πορεία στον καταρράκτη πριν την τελική κατακόρυφη πτώση του νερού, η οποία ενισχύει ακόμα περισσότερο τη φωτογένεια του παρυδάτιου τοπίου.

Τη μαγεία που εκπέμπει το μοναδικό αυτό μέρος ενισχύουν τα πανύψηλα δέντρα και οι αναρριχητικοί κισσοί, που περιβάλλουν τον καταρράκτη σαν να προσπαθούν να τον προστατέψουν. Η θέα της πτώσης του νερού από ψηλά και τα ηχοχρώματα του νερού, καθώς κυλά με ταχύτητα στον μαύρο γκρεμό, διαμορφώνουν ένα γαλήνιο περιβάλλον που σε συνδέει με τη μητέρα φύση.

Φυσική βλάστηση και Καθεστώς προστασίας

Ο καταρράκτης του Παλιόμυλου και η ευρύτερη κοιλάδα του διανθίζονται από πλούσια δενδρώδη και θαμνώδη βλάστηση, η οποία περιλαμβάνει κυρίως σκλήδρους (Alnus orientalis), πλατάνια (Platanus orientalis), πεύκα (Pinus brutia), σφεντάμνους (Acer obtusifolium), κισσούς (Hedera pastuchovii subsp. cypria), τρεμιθιές (Pistacia terebinthus), στερατζιές (Styrax officinalis), αροδάφνες (Nerium oleander), ξισταρκές (Cistus creticus και Cistus salviifolius), αρκολασμαριά (Ptilostemon chamaepeuce subsp. cyprius) και άλλους θάμνους.

Ο καταρράκτης και η κοίτη του ποταμού αποτελούν ζώνη προστασίας των υδάτων (Ζ3), αλλά περιτριγυρίζονται από ιδιωτική γη χωρίς ιδιαίτερο καθεστώς προστασίας, αφού εντάσσεται στην πολεοδομική ζώνη Γ3 (Ζώνη Υπαίθρου), η οποία χαρακτηρίζεται από ήπια ανάπτυξη με περιορισμούς δόμησης. Το τρεχούμενο νερό του ποταμού αξιοποιείται από τους γεωργούς της περιοχής και έτσι μέσα στην κοιλάδα διατηρούνται περιβόλια εσπεριδοειδών και φυλλοβόλων οπωροφόρων. Ο καταρράκτης απειλείται από ενδεχόμενη διαμόρφωση του χώρου για τουριστικούς σκοπούς, πιθανή επέκταση γεωργικών δραστηριοτήτων και τις πυρκαγιές.

Ονομασία

Ο καταρράκτης των Αγίων Βαβατσινιάς οφείλει την ονομασία του στην παραποτάμια τοποθεσία Παλιόμυλος, η οποία προέρχεται από έναν νερόμυλο που λειτουργούσε σε παλαιότερες εποχές στην περιοχή, αλλά σήμερα δεν σώζονται οποιαδήποτε ίχνη του.

Προσβασιμότητα και Επισκεψιμότητα

Ο καταρράκτης του Παλιόμυλου είναι σχετικά εύκολα προσβάσιμος. Προσεγγίζεται από στενό χωματόδρομο μέτριας κατάστασης, από σημείο του δρόμου Αγίων Βαβατσινιάς – Μελίνης. Η διαδρομή του χωματόδρομου κατά μήκος βαθιάς κοιλάδας και απότομων πλαγιών απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή και είναι προσβάσιμη μέχρι ενός σημείου και με αυτοκίνητο σαλούν. Το τελευταίο και πολύ κατηφορικό τμήμα του χωματόδρομου είναι προσβάσιμο μόνο με ψηλό αυτοκίνητο. Ο καταρράκτης πλησιάζεται οδικώς σε απόσταση 300 μέτρων και έπειτα απαιτείται περπάτημα 5 λεπτών με βορειοδυτική κατεύθυνση διαμέσου ενός περιβολιού μανταρινιών μέσα σε βραχώδη κοιλάδα.

Η επισκεψιμότητα περιορίζεται κυρίως τους χειμερινούς και εαρινούς μήνες, κατά τη διάρκεια των οποίων υπάρχει μπόλικο τρεχούμενο νερό στον ποταμό. Για τους φωτογράφους η νότια έκθεση του καταρράκτη και η σκιερή κοιλάδα επιτρέπουν τη φωτογραφική του αποτύπωση σε όλη τη διάρκεια της ημέρας.