Το γυψούχο φαράγγι της Αχεράς

Αν και η επαρχία που διαπρέπει για τα γυψούχα της φαράγγια είναι η Πάφος, εντούτοις η επαρχία Λευκωσίας διαθέτει και αυτή τον δικό της γυψούχο θησαυρό. Οι εξερευνήσεις μας στα πετρώματα γύψου σε όλο το νησί φέρνουν συνεχώς στο φως αμέτρητες δημιουργίες της φύσης. Αυτή τη φορά το ταξίδι της εξερεύνησης μάς οδήγησε στα χωριά Άγιοι Ηλιόφωτοι και Κάτω Μονή για να μελετήσουμε ένα μικρό αλλά γοητευτικό φαράγγι που εντοπίσαμε, το οποίο προσφέρει στους ερευνητές και τους φωτογράφους μια εναλλακτική επιλογή για εξόρμηση κοντά στην πρωτεύουσα Λευκωσία.

Έχει και η επαρχία Λευκωσίας το δικό της γυψούχο φαράγγι

Το μικρό φαράγγι της Αχεράς περιλαμβάνεται στα διοικητικά όρια του ερειπωμένου χωριού Άγιοι Ηλιόφωτοι. Εντοπίζεται στα βορειοανατολικά του χωριού και συγκεκριμένα στην τοποθεσία Μάντρα του Αργυρού και κοντά στις τοποθεσίες Γυψιά και Γιόκκοι. Βρίσκεται σε περιοχή με γυψούχα πετρώματα, περίπου 1,5 km ανατολικά της Κάτω Μονής και δίπλα στον κύριο δρόμο που οδηγεί προς τον Άγιο Ιωάννη Μαλούντας.

Το φαράγγι είναι καμουφλαρισμένο μέσα σε μια εκτεταμένη λοφώδη και ξηρή έκταση με καλλιέργειες και χαμηλή βλάστηση στην ευρύτερη περιοχή της Αχεράς, η οποία απλώνεται στα βόρεια του Μιτσερού και των επιβλητικών λόφων Κρεατός και Κορωνιά. Η εύρεση του αξιόλογου αυτού γεωλογικού θησαυρού σε μια σχετικά πεδινή περιοχή αποτελεί ευχάριστη έκπληξη. Δεν είναι εξάλλου συνηθισμένο φαινόμενο να εντοπίζεται φαράγγι στην ευρύτερη πεδιάδα της Μεσαορίας.

Δημιούργημα της δράσης του νερού σε γυψούχα πετρώματα

Το φαράγγι της Αχεράς δημιουργήθηκε σε γύψους του γεωλογικού σχηματισμού της Καλαβασού, που είναι ηλικίας περίπου 6 εκατομμυρίων χρόνων. Το μικρό κοίτασμα γύψου στην περιοχή της Κάτω Μονής παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατί είναι απομονωμένο από τις υπόλοιπες γυψούχες περιοχές της Κύπρου. Η γύψος είναι αυτόχθονο ιζηματογενές πέτρωμα που διαβρώνεται με περισσή ευκολία από το τρεχούμενο νερό, το οποίο, ως ένας δεινός γλύπτης, πλάθει ανάγλυφα αριστουργήματα πάνω στα εύπλαστα γυψούχα πετρώματα.

Ο σχηματισμός του φαραγγιού οφείλεται στη διαβρωτική δράση ενός μικρού περιοδικού ρυακιού, το οποίο ρέει περιστασιακά μετά από έντονες και παρατεταμένες βροχοπτώσεις. Το ρυάκι έχει βορειοανατολική κατεύθυνση, είναι παραπόταμος του ποταμού του Ακακίου και πηγάζει από τον επιβλητικό λόφο Κορωνιά πάνω από τους Αγίους Ηλιόφωτους. Δεν περνά απαρατήρητο το άσπρο χρώμα του, το οποίο οφείλεται στα ασβεστούχα εδάφη που διασχίζει στο ανώτερο τμήμα της κοιλάδας του.

Ένα μικρό αλλά γοητευτικό γυψούχο φαράγγι

Το φαράγγι της Μάντρας του Αργυρού διαθέτει ελικοειδή πορεία και έχει βόρεια έως βορειοανατολική κατεύθυνση. Σχηματίστηκε σε υψόμετρο 330-345 m πάνω από το επίπεδο της θάλασσας. Δεν έχει ιδιαίτερες υψομετρικές εξάρσεις στο εσωτερικό του και τα δύο άκρα του έχουν διαφορά 15 m.

Είναι σχετικά αβαθές φαράγγι με μέγιστο βάθος 7 m και το μήκος του ανέρχεται στα 170 m. Μεγάλο μέρος του φαραγγιού είναι σχετικά ανοικτό, αλλά το νοτιότερο και ανώτερο τμήμα του είναι αρκετά στενό με πλάτος που κυμαίνεται μεταξύ 1 και 3 m.

Η διάσχιση του φαραγγιού συνιστά ένα ιδιαίτερο ταξίδι στο γεωλογικό παρελθόν του νησιού μας. Ακολουθώντας τη φιδίσια διαδρομή του και με συντροφιά τον γαλήνιο ήχο του ρυακιού ο επισκέπτης έρχεται αντιμέτωπος με σημαντικές πτυχές της γεωλογικής ιστορίας της Κύπρου. Ο γοητευτικός αυτός γεώτοπος αποδεικνύει για ακόμα μια φορά το πλούσιο καλλιτεχνικό αποτύπωμα του νερού στη φύση και η γεωδιαδρομή του προβάλλει πολύτιμα δεδομένα για τη γεωλογική εξέλιξη της κυπριακής γης.

Το πιο εντυπωσιακό σημείο του φαραγγιού βρίσκεται στο νότιο τμήμα του, όπου σε μια γραφική στροφή με στενό πέρασμα εντυπωσιάζουν οι ενδιαφέρουσες γεωλογικές εκφάνσεις των κάθετων τοιχωμάτων, τα οποία πλησιάζουν πολύ το ένα το άλλο σαν να ελέγχουν τη φυσική αυτή δίοδο.

Ένας γεώτοπος με πολλά πέτρινα γλυπτά

Ποικίλα γεωλογικά στολίδια κοσμούν τα γυψούχα τοιχώματα του πέτρινου αυτού ρήγματος και διαμορφώνουν πανέμορφα φυσικά μωσαϊκά. Η καλλιτεχνική έκφραση του νερού στο μητρικό πέτρωμα αποτυπώνεται με την ανάγλυφη υφή των βράχων, αλλά και τις καμπυλώσεις, τις οπές και τα κοιλώματα που έχει σμιλέψει δημιουργώντας πανέμορφες φυσικές ζωγραφιές.

Σε κάθε γωνιά του ελικοειδούς φαραγγιού ξεπροβάλλουν ποικιλόμορφα πέτρινα γλυπτά που θυμίζουν ανθρώπινες μορφές και ζώα. Βράχοι που μοιάζουν με απολιθωμένα θηρία ορθώνονται παντού και θαρρείς πως θα ζωντανέψουν μπροστά στα μάτια σου από στιγμή σε στιγμή. Ανάμεσα σε αυτούς ξεχωρίζουν ο μοναδικός πέτρινος σκαντζόχοιρος, που στέκει αγέρωχος σαν πραγματικός φύλακας της χαράδρας, η γιγάντια βραχώδης νυχτερίδα που σε υποδέχεται στο πιο στενό σημείο του φαραγγιού, αλλά και το πετρωμένο κεφάλι που έσκυψε λυπημένο στην πλαγιά και απολαμβάνει τη μοναξιά του.

Αξιοποίηση του γύψου της περιοχής από τα παλιά χρόνια

Μέσα και γύρω από το μικρό φαράγγι της Αχεράς υπάρχουν μικρά ερειπωμένα και εγκαταλειμμένα γυψοκάμινα, που με την πετρόκτιστη και στρογγυλή κατασκευή τους αποτελούν μάρτυρες της αξιοποίησης και επεξεργασίας του γύψου για κατασκευαστικούς και άλλους σκοπούς σε παλαιότερες εποχές. Εξάλλου, στη γειτονική τοποθεσία Γυψιά είναι εμφανείς οι μεγάλες ουλές που άφησε πίσω της η λατόμευση των γυψούχων πετρωμάτων της περιοχής στο παρελθόν.

Φαράγγι που ανήκει στο δίκτυο Natura 2000

Στο φαράγγι αναπτύσσεται ένας σημαντικός τύπος οικότοπου σε γυψούχα εδάφη (γυψούχα στέπα) και φιλοξενείται γυψόφιλη βλάστηση με σημαντικά απειλούμενα είδη όπως το Chaenorhinum rubrifolium και η Herniaria hemistemon. Η πλούσια φυσική βλάστηση και ο ιδιαίτερος γεωλογικός διάκοσμος καθιστούν το φαράγγι σημαντικό βιότοπο και γεώτοπο. Η φυσική βλάστηση του φαραγγιού και του γύρω τοπίου αποτελείται από χαμηλούς θάμνους και ποώδη βλάστηση. Κυριαρχούν οι μοσφιλιές (Crataegus azarolus), οι συκιές (Ficus carica), τα θρουμπιά (Thymbra capitata), οι ξισταρκές (Cistus creticus), οι ξυλόθρουμποι (Onosma fruticosa), οι καππαρκές (Capparis spinosa) και οι ακουμένες (Rhamnus oleoides subsp. graecus).

Το φαράγγι της Αχεράς βρίσκεται σε ζώνη προστασίας των υδάτων (Ζ3) και περιβάλλεται από ιδιωτική γεωργική γη (Ζ1), που συμπεριλαμβάνεται στην περιοχή Μιτσερού – Αγροκηπιάς, η οποία αποτελεί προστατευόμενη περιοχή του δικτύου Natura 2000. Η πολεοδομική ζώνη Ζ1 χαρακτηρίζεται από ήπια ανάπτυξη με περιορισμούς δόμησης και περιβαλλοντική ευαισθησία. Το φαράγγι απειλείται κυρίως από πιθανή λατόμευση, ενδεχόμενη επέκταση γεωργοκτηνοτροφικών δραστηριοτήτων και τις πυρκαγιές. Και επειδή η γεωλογική και χλωριδική του αξία είναι πολύτιμη, η περιβαλλοντική του διαχείριση απαιτεί ουσιαστικά μέτρα προστασίας.

Φαράγγι με εύκολη πρόσβαση και μπόλικη φωτογένεια

Η πρόσβαση στο φαράγγι της Αχεράς είναι αρκετά εύκολη και δεν απαιτεί ειδικό εξοπλισμό. Το φαράγγι βρίσκεται πολύ κοντά στον ασφαλτόδρομο Κάτω Μονής – Αγίου Ιωάννη Μαλούντας και προσεγγίζεται μέσω χωματόδρομου καλή κατάστασης. Μπορεί να κατακτηθεί πιο εύκολα από το ανώτερο ή το μέσο του τμήμα με κατηφορικό περπάτημα σε σχετικά ομαλή πλαγιά.

Αν και η διάσχιση του φαραγγιού από χοντρό σωλήνα νερού μειώνει την αισθητική του εικόνα, εντούτοις η φωτογένεια του όμορφου αυτού μέρους είναι πολύ αξιόλογη. Η επίσκεψη στο φαράγγι συστήνεται όπως αποφεύγεται τους καλοκαιρινούς μήνες. Όσοι το εντοπίσουν προτρέπονται όπως το σεβαστούν και αποφύγουν ενέργειες που μπορούν να προκαλέσουν οποιαδήποτε ζημιά στα πετρώματα. Με κατάλληλη περιβαλλοντική διαχείριση το φαράγγι της Αχεράς δύναται να αξιοποιηθεί τουριστικά για προσέλκυση ερευνητών και φωτογράφων.

Αφιέρωση

Το άρθρο αυτό αφιερώνεται στον γιο μου Στυλιανό, με τον οποίο εξερευνήσαμε μαζί το φαράγγι της Αχεράς.